معدن محلی است که در آن انواع فلزات و سنگها که دارای ارزش اقتصادی هستند، انباشته شده اند.معدن‌کاری یا کـان‌گری به عمل استخراج کانی‌های ارزشمند یا دیگر مواد از زمین و معمولاً از معادن گفته می‌شود.

موادی که از این کانسارها به‌دست می‌آید شامل فلزهای پایه، فلزهای قیمتی، آهن، اورانیوم، زغال‌سنگ، الماس، آهک، نمک، پوتاس و موادی از این دست می‌شود. هر گونه موادی که نمی‌توان آن را از راه کشاورزی یا ساخت مصنوعی در آزمایشگاه و کارخانه به‌دست آورد معمولاً از راه معدن‌کاری به‌دست می‌آید.  استخراج معادن با توجه به فاکتورهای بسیاری نظیر شرایط اقتصادی و فنی و قابلیت دسترسی به کانسار و… به دو صورت کلی روباز و زیرزمینی انجام میگیرد.

معادن به دو دستهٔ کلی تقسیم می‌شوند:

۱. معادن سطحی
۲. معادن زیرزمینی

هر کدام از دسته‌های بالا دارای زیر مجموعه‌های مختلفی هستند که با توجه به نوع مادهٔ معدنی و شکل کانسار دسته بندی می‌شوند. یک نوع از دسته بندی معادن شامل نوع مادهٔ معدنی می‌شود که به دو دستهٔ زغالی و غیر زغالی تقسیم می‌شود.

چرا فعالیتهای معدنی؟

معادن تامین کننده مواد اولیه مورد نیاز بسیاری از صنایع می‎باشند و در خود کفایی صنعتی، ایجاد اشتغال مولد و افزایش تولید ناخالص ملی و درآمد سرانه یک کشور، نقش تعیین کنندهای دارند. اساسی‏ترین محور در بخش معدن، سرمایه گذاری و تامین زیرساخت‏های مورد نیاز تولید است که از ضرورتهای افزایش تولید ملی نیز بشمار میرود. لذا توسعه فعالیت های اکتشافی در فعالیتهای معدنی بعنوان یک امر اجتناب ناپذیراست.
در شرایط حال حاضر اقتصادی و تحمیل تحریم های گسترده علیه ملت ایران، یکی از مهمترین فرصت‏های موجود برای عبور از این شرایط، توجه و برنامه ریزی در بخش معدن و پتانسیل های بالقوه در داخل کشور است که از این طریق می‏توان با خلق مزیت رقابتی، تهدیدات را به فرصت تبدیل نمود.
یکی از مهمترین و اساسی ترین پایه‏های اقتصاد هر کشور را منابع معدنی آن کشور تشکیل می‏دهند. نقش معادن در رشد اقتصادی بسیار جدی و راهبردی است و بهره برداری از معادن کشور یک ضرورت انکارناپذیر در توسعه اقتصادی محسوب می شود.
باید به این نکته اذعان کرد که سهم معدن در اقتصاد ایران بطور غیر مستقیم بسیار بیشتر از تجارت و حتی صنعت است. بطوری‏که حجم عظیم اقدامات معدنی سبب رونق حمل و نقل و ترانزیت می‏شود، و از طرف دیگر اشتغال در معادن پایدارتر و با توجه به پراکندگی آن در سراسر کشور، رشد اشتغال در مناطق محروم را نیز فراهم می‏سازد.
اما نکته قابل تامل، تاثیر معدن بر صنعت است، اگر صنعت فولاد، سیمان، صنعت سنگ، کارخانه‏های سرب و روی و نظایر آن در کشور، سود آورند به دلیل وجود فعالیت‏های متعدد معادن در ایران به عنوان تامین کننده اصلی ماده اولیه آن است. در غیر این صورت صنایع معدنی پا نمی‏گرفت. در روی دیگر سکه این صنایع معدنی قدرتمند هستند که باعث ایجاد ارزش افزوده در بخش معدن می شود. لهذا، معدن پتانسیل و ارزش افزوده آشکار و نهانی دارد که نباید از آن غافل ماند.
در سند چشم انداز افق 1404 جمهوری اسلامی، نگاه ویژه‏ای به این بخش صورت گرفته و بر اساس چشم‏انداز، لازم است که ارزش افزوده بخش معدن و فعالیت‏های معدنی از 6 هزار میلیارد ریال به 60 هزار میلیارد یعنی 10 برابر سال ابتدای برنامه، ارتقا یابد.
شرکت معادن قدس رضوی نیز به عنوان یک واحد فعال در بخشی از زمینه معدن (سنگ تزئینی) استراتژی خود را جهت همراهی با حرکت رو به رشد معدن در کشور تدوین کرده و در این راه حرکت خواهد کرد.

تاریخچه

بهره برداری وکشف معادن و ذوب سنگ معدنها و استخراج فلزات از آنها به دوران باستان برمی گردد در مورد مس بعضی از باستان شناسان معتقدند که اولین بار مس در ایران شناخته و مورد استفاده قرار گرفته است. نمونه هایی ازسنگ معدن یافت شده در تل ابلیس در کرمان در حدود 6000 سال قدمت دارند. کهن ترین منطقه ای که آثار ذوب مس در آنجا به دست آمده در سیلک کاشان است. که قدیمی تر از تل ابلیس کرمان است.
سرزمین ما ایران به لحاظ داشتن پوسته ای ناهمگن وتاثیر حوادث مختلف زمین شناسی در شکل گیری آن، از نظر مواد معدنی، سرشار است چرا که تقریبا از تمامی مواد معدنی دنیا برخوردار است.

معادن موجود در ایران

اکتشاف معدن ايران به طريق علمى از 1318 ش آغاز گرديد و در آن سال در ادارهى کل معادن وقت يک واحد زمينشناسى و اکتشافى داير شد. در 1375 ش در سطح کشور 1.257 تعاونى معدن به ثبت رسيده بود که از ميان آنها 730 واحد با سرمايهى 19.957 ميليون ريال فعال بودند.
ایران، دومین ذخایر نفتی جهان، یازده در صد ذخایر ثابت شده نفتی زمین معادل ۱۳۰ میلیارد بشکه، و نیز دومین ذخایر گازی جهان، هجده در صد ذخایر ثابت شده گاز طبیعی، معادل ۲۶ تریلیون متر مکعب را در اختیار خود دارد. دیگر معادن مهم کشور عبارتاند از: معادن ذغال سنگ، نیکل، کبالت، نقره، گوگود، و اورانیوم.

1.زغال سنگ:

معادن زغال سنگ شمال ايران از آذربايجان تا خراسان گسترده است. مرغوبترين جنس زغال سنگ منطقهى البرز از معادن زيراب به دست مى آيد که به کارخانجات ذوب آهن اصفهان حمل مى شود و بقيه در کارخانجات نساجى مازندران (قائم شهر و بهشهر) يا در واحدهاى صنعتى اطراف تهران و کرج استفاده مىشود. از جمله معادن ديگر منطقهى البرز مى توان از شمشک،گاجره، نساء، لالون، گرمابدر، اليکا و گلندرود نام برد. ذخيرهى قطعى زغال سنگ کشور را در حدود 282.939.000 تن برآورد کردهاند. در 1376ش جمعاً 1.024.000 تن زغال سنگ از معادن کشور استخراج شده است.

  1. آهن:

سنگ آهن در بسيارى از نقاط کشور از جمله در بافق، سمنان، شمس آباد (اراک)، زنجان و محلات تاکنون شناسايى شده، و در حال بهرهبردارى است. سنگ آهن در ايران عمدتاً از نوع مانيتيت، هماتيت و يا ليموتيت و اندکى با ترکيبات سولفورى است ودرجهى خلوص بالايى (60%) دارد. ذخاير احتمالى آهن ايران را 7/1 ميليارد تن و ذخاير قطعى آن را بيش از 500 ميليون تن برآورد کردهاند. در 1376 ش از معادن کشور بالغ بر 5.632.000 تن آهن استخراج شده است.

  1. مس:

استخراج مس در ايران سابقه اى کهن دارد و معادن آن در سراسر فلات ايران پراکنده است. ميزان ذخاير مس ايران را تا صدها ميليون تن برآورد کرده اند که مهمترين معادن فعال آن در سرچشمه است. افزون بر اين، معادن مس فراوانى در نواحى انارک (يزد)، زنجان (بايچه باغ)، آذربايجان (سرنگون،مزرعه و هرواباد) وجود دارد. در 1376 ش جمعاً 372 هزار تن سنگ مس در ايران استخراج شده است.

  1. سرب و روى:

ذخاير معادن سرب و روى کشور را بيش از 30 ميليون تن برآورد کردهاند که بيشتر آن در حواشى کوير لوت و ايران مرکزى (حوالى انارک، يزد، اصفهان و اراک) و نواحى پيرامونى البرز قرار دارد. در 1376 ش بالغ بر 381 هزار تن سرب و روى در کشور استخراج شده است.

  1. فلزات قيمتى:

بر اساس اکتشافات انجام شده در اطراف محلات، رگه هايى از طلا کشف شده که مقدار آن قابل توجه است. معدن ديگرى نيز ميان دليجان و ميمه شناسايى شده که به علت کمى عيار استخراج آن مقرون به صرفه نيست. در اصفهان نيز در چندين نقطه از جمله در موته معدن طلا کشف شده است. در ايران نشانه هايى که دال بر وجود معادن نقره باشد، به دست نيامده است، ولى چون اين فلز غالباً همراه سرب و نيکل و مس به دست مى آيد، احتمال وجود آن در کانالهاى نواحى بيرجند و بلوچستان بسيار است.

  1. مواد معدنى غير فلزى:

از جمله ذخاير معدنى فراوان و پربه اى ايران انواع سنگهاى ساختمانى (به صورت سنگ لاشه، تزيينى و يا سنگ آهک و گچ) و خاکهاى معدنى، و همچنين نمک را مىتوان نام برد:

نمک:

نمک که در حواشى کويرهاى مرکزى به مقادير بسيار به دست مى آيد و بزرگترين معادن آن در جزاير خليج فارس و مخصوصاً در جزيرهى قشم (درهى نمکدان) وجود دارد که ذخاير آن را 300 ميليون تن برآورد کردهاند.

خاک سرخ:

اين خاک در بيشتر نقاط ايران به دست مىآيد و مهمترين معادن آن يکى در جزيرهى هرمز در استان هرمزگان و ديگرى در 30 کيلومترى غرب بجستان از استان خراسان مشاهده مىشود. خاک سرخ يکى از اقلام صادراتى کشور است.

خاک نسوز:

اين خاک در نواحى خراسان، سمنان، اصفهان، فارس و آذربايجان غربى به دست مى آيد. ذخيرهى احتمالى آن را تنها ناحيهى سمنان 1.060.000 تن تخمين زدهاند و ذخاير احتمالى ناحيهى اصفهان نيز در سميرم 4.600.000 و در دويلان 8.000.000 تن برآورد شده است.

فيروزه:

از جمله محصولات معدنى مشهور ايران فيروزه است که بيشتر آن در نيشابور به دست مى آيد و ذخاير آن را از 10 هزار تا 20 هزار تن برآورد کرده اند. اين سنگ قيمتى در باغون از نواحى شاهرود نيز استخراج مىشود.

ايران از نظر مواد معدنى غير فلزى بسيار غنى است و بجز آنچه نام برده شد، معادن فراوانى از سيليس، دولوميت، فلدسپات، بندونيت، تالک، زاج، فلدوين، تراورتن، مرمر و انواع مختلف سنگهاى ساختمانى و تزيينى در بيشتر استانهاى کشور وجود دارد. ايران سومين توليد کنندهى بزرگ گچ در جهان است و توليد آن سالانه حدود 5 ميليون تن است.

معدن محلی است که در آن انواع فلزات و سنگها که دارای ارزش اقتصادی هستند، انباشته شده اند.معدن‌کاری یا کـان‌گری به عمل استخراج کانی‌های ارزشمند یا دیگر مواد از زمین و معمولاً از معادن گفته می‌شود.

موادی که از این کانسارها به‌دست می‌آید شامل فلزهای پایه، فلزهای قیمتی، آهن، اورانیوم، زغال‌سنگ، الماس، آهک، نمک، پوتاس و موادی از این دست می‌شود. هر گونه موادی که نمی‌توان آن را از راه کشاورزی یا ساخت مصنوعی در آزمایشگاه و کارخانه به‌دست آورد معمولاً از راه معدن‌کاری به‌دست می‌آید.  استخراج معادن با توجه به فاکتورهای بسیاری نظیر شرایط اقتصادی و فنی و قابلیت دسترسی به کانسار و… به دو صورت کلی روباز و زیرزمینی انجام میگیرد.

معادن به دو دستهٔ کلی تقسیم می‌شوند:

۱. معادن سطحی
۲. معادن زیرزمینی

هر کدام از دسته‌های بالا دارای زیر مجموعه‌های مختلفی هستند که با توجه به نوع مادهٔ معدنی و شکل کانسار دسته بندی می‌شوند. یک نوع از دسته بندی معادن شامل نوع مادهٔ معدنی می‌شود که به دو دستهٔ زغالی و غیر زغالی تقسیم می‌شود.

چرا فعالیتهای معدنی؟

معادن تامین کننده مواد اولیه مورد نیاز بسیاری از صنایع می‎باشند و در خود کفایی صنعتی، ایجاد اشتغال مولد و افزایش تولید ناخالص ملی و درآمد سرانه یک کشور، نقش تعیین کنندهای دارند. اساسی‏ترین محور در بخش معدن، سرمایه گذاری و تامین زیرساخت‏های مورد نیاز تولید است که از ضرورتهای افزایش تولید ملی نیز بشمار میرود. لذا توسعه فعالیت های اکتشافی در فعالیتهای معدنی بعنوان یک امر اجتناب ناپذیراست.
در شرایط حال حاضر اقتصادی و تحمیل تحریم های گسترده علیه ملت ایران، یکی از مهمترین فرصت‏های موجود برای عبور از این شرایط، توجه و برنامه ریزی در بخش معدن و پتانسیل های بالقوه در داخل کشور است که از این طریق می‏توان با خلق مزیت رقابتی، تهدیدات را به فرصت تبدیل نمود.
یکی از مهمترین و اساسی ترین پایه‏های اقتصاد هر کشور را منابع معدنی آن کشور تشکیل می‏دهند. نقش معادن در رشد اقتصادی بسیار جدی و راهبردی است و بهره برداری از معادن کشور یک ضرورت انکارناپذیر در توسعه اقتصادی محسوب می شود.
باید به این نکته اذعان کرد که سهم معدن در اقتصاد ایران بطور غیر مستقیم بسیار بیشتر از تجارت و حتی صنعت است. بطوری‏که حجم عظیم اقدامات معدنی سبب رونق حمل و نقل و ترانزیت می‏شود، و از طرف دیگر اشتغال در معادن پایدارتر و با توجه به پراکندگی آن در سراسر کشور، رشد اشتغال در مناطق محروم را نیز فراهم می‏سازد.
اما نکته قابل تامل، تاثیر معدن بر صنعت است، اگر صنعت فولاد، سیمان، صنعت سنگ، کارخانه‏های سرب و روی و نظایر آن در کشور، سود آورند به دلیل وجود فعالیت‏های متعدد معادن در ایران به عنوان تامین کننده اصلی ماده اولیه آن است. در غیر این صورت صنایع معدنی پا نمی‏گرفت. در روی دیگر سکه این صنایع معدنی قدرتمند هستند که باعث ایجاد ارزش افزوده در بخش معدن می شود. لهذا، معدن پتانسیل و ارزش افزوده آشکار و نهانی دارد که نباید از آن غافل ماند.
در سند چشم انداز افق 1404 جمهوری اسلامی، نگاه ویژه‏ای به این بخش صورت گرفته و بر اساس چشم‏انداز، لازم است که ارزش افزوده بخش معدن و فعالیت‏های معدنی از 6 هزار میلیارد ریال به 60 هزار میلیارد یعنی 10 برابر سال ابتدای برنامه، ارتقا یابد.
شرکت معادن قدس رضوی نیز به عنوان یک واحد فعال در بخشی از زمینه معدن (سنگ تزئینی) استراتژی خود را جهت همراهی با حرکت رو به رشد معدن در کشور تدوین کرده و در این راه حرکت خواهد کرد.

تاریخچه

بهره برداری وکشف معادن و ذوب سنگ معدنها و استخراج فلزات از آنها به دوران باستان برمی گردد در مورد مس بعضی از باستان شناسان معتقدند که اولین بار مس در ایران شناخته و مورد استفاده قرار گرفته است. نمونه هایی ازسنگ معدن یافت شده در تل ابلیس در کرمان در حدود 6000 سال قدمت دارند. کهن ترین منطقه ای که آثار ذوب مس در آنجا به دست آمده در سیلک کاشان است. که قدیمی تر از تل ابلیس کرمان است.
سرزمین ما ایران به لحاظ داشتن پوسته ای ناهمگن وتاثیر حوادث مختلف زمین شناسی در شکل گیری آن، از نظر مواد معدنی، سرشار است چرا که تقریبا از تمامی مواد معدنی دنیا برخوردار است.

معادن موجود در ایران

اکتشاف معدن ايران به طريق علمى از 1318 ش آغاز گرديد و در آن سال در ادارهى کل معادن وقت يک واحد زمينشناسى و اکتشافى داير شد. در 1375 ش در سطح کشور 1.257 تعاونى معدن به ثبت رسيده بود که از ميان آنها 730 واحد با سرمايهى 19.957 ميليون ريال فعال بودند.
ایران، دومین ذخایر نفتی جهان، یازده در صد ذخایر ثابت شده نفتی زمین معادل ۱۳۰ میلیارد بشکه، و نیز دومین ذخایر گازی جهان، هجده در صد ذخایر ثابت شده گاز طبیعی، معادل ۲۶ تریلیون متر مکعب را در اختیار خود دارد. دیگر معادن مهم کشور عبارتاند از: معادن ذغال سنگ، نیکل، کبالت، نقره، گوگود، و اورانیوم.

1.زغال سنگ:

معادن زغال سنگ شمال ايران از آذربايجان تا خراسان گسترده است. مرغوبترين جنس زغال سنگ منطقهى البرز از معادن زيراب به دست مى آيد که به کارخانجات ذوب آهن اصفهان حمل مى شود و بقيه در کارخانجات نساجى مازندران (قائم شهر و بهشهر) يا در واحدهاى صنعتى اطراف تهران و کرج استفاده مىشود. از جمله معادن ديگر منطقهى البرز مى توان از شمشک،گاجره، نساء، لالون، گرمابدر، اليکا و گلندرود نام برد. ذخيرهى قطعى زغال سنگ کشور را در حدود 282.939.000 تن برآورد کردهاند. در 1376ش جمعاً 1.024.000 تن زغال سنگ از معادن کشور استخراج شده است.

  1. آهن:

سنگ آهن در بسيارى از نقاط کشور از جمله در بافق، سمنان، شمس آباد (اراک)، زنجان و محلات تاکنون شناسايى شده، و در حال بهرهبردارى است. سنگ آهن در ايران عمدتاً از نوع مانيتيت، هماتيت و يا ليموتيت و اندکى با ترکيبات سولفورى است ودرجهى خلوص بالايى (60%) دارد. ذخاير احتمالى آهن ايران را 7/1 ميليارد تن و ذخاير قطعى آن را بيش از 500 ميليون تن برآورد کردهاند. در 1376 ش از معادن کشور بالغ بر 5.632.000 تن آهن استخراج شده است.

  1. مس:

استخراج مس در ايران سابقه اى کهن دارد و معادن آن در سراسر فلات ايران پراکنده است. ميزان ذخاير مس ايران را تا صدها ميليون تن برآورد کرده اند که مهمترين معادن فعال آن در سرچشمه است. افزون بر اين، معادن مس فراوانى در نواحى انارک (يزد)، زنجان (بايچه باغ)، آذربايجان (سرنگون،مزرعه و هرواباد) وجود دارد. در 1376 ش جمعاً 372 هزار تن سنگ مس در ايران استخراج شده است.

  1. سرب و روى:

ذخاير معادن سرب و روى کشور را بيش از 30 ميليون تن برآورد کردهاند که بيشتر آن در حواشى کوير لوت و ايران مرکزى (حوالى انارک، يزد، اصفهان و اراک) و نواحى پيرامونى البرز قرار دارد. در 1376 ش بالغ بر 381 هزار تن سرب و روى در کشور استخراج شده است.

  1. فلزات قيمتى:

بر اساس اکتشافات انجام شده در اطراف محلات، رگه هايى از طلا کشف شده که مقدار آن قابل توجه است. معدن ديگرى نيز ميان دليجان و ميمه شناسايى شده که به علت کمى عيار استخراج آن مقرون به صرفه نيست. در اصفهان نيز در چندين نقطه از جمله در موته معدن طلا کشف شده است. در ايران نشانه هايى که دال بر وجود معادن نقره باشد، به دست نيامده است، ولى چون اين فلز غالباً همراه سرب و نيکل و مس به دست مى آيد، احتمال وجود آن در کانالهاى نواحى بيرجند و بلوچستان بسيار است.

  1. مواد معدنى غير فلزى:

از جمله ذخاير معدنى فراوان و پربه اى ايران انواع سنگهاى ساختمانى (به صورت سنگ لاشه، تزيينى و يا سنگ آهک و گچ) و خاکهاى معدنى، و همچنين نمک را مىتوان نام برد:

نمک:

نمک که در حواشى کويرهاى مرکزى به مقادير بسيار به دست مى آيد و بزرگترين معادن آن در جزاير خليج فارس و مخصوصاً در جزيرهى قشم (درهى نمکدان) وجود دارد که ذخاير آن را 300 ميليون تن برآورد کردهاند.

خاک سرخ:

اين خاک در بيشتر نقاط ايران به دست مىآيد و مهمترين معادن آن يکى در جزيرهى هرمز در استان هرمزگان و ديگرى در 30 کيلومترى غرب بجستان از استان خراسان مشاهده مىشود. خاک سرخ يکى از اقلام صادراتى کشور است.

خاک نسوز:

اين خاک در نواحى خراسان، سمنان، اصفهان، فارس و آذربايجان غربى به دست مى آيد. ذخيرهى احتمالى آن را تنها ناحيهى سمنان 1.060.000 تن تخمين زدهاند و ذخاير احتمالى ناحيهى اصفهان نيز در سميرم 4.600.000 و در دويلان 8.000.000 تن برآورد شده است.

فيروزه:

از جمله محصولات معدنى مشهور ايران فيروزه است که بيشتر آن در نيشابور به دست مى آيد و ذخاير آن را از 10 هزار تا 20 هزار تن برآورد کرده اند. اين سنگ قيمتى در باغون از نواحى شاهرود نيز استخراج مىشود.

ايران از نظر مواد معدنى غير فلزى بسيار غنى است و بجز آنچه نام برده شد، معادن فراوانى از سيليس، دولوميت، فلدسپات، بندونيت، تالک، زاج، فلدوين، تراورتن، مرمر و انواع مختلف سنگهاى ساختمانى و تزيينى در بيشتر استانهاى کشور وجود دارد. ايران سومين توليد کنندهى بزرگ گچ در جهان است و توليد آن سالانه حدود 5 ميليون تن است.